رقابت استعمارگران بر سر بلوچستان

چهارشنبه 17 بهمن 1397 ساعت 13:11

بلوچستان به علت موقعیت استراتژیکی ویژه‌ای که دارد و به جهت اینکه در طول تاریخ نقش دروازه‌ی طبیعی هند را دارا بوده، از همان اوایل رقابت‌های استعماری موردتوجه کشورهای استعمارگر بود.

با آغاز سده هفدهم میلادی قدرت کشورهای مطرح آسیا همچون زمامداران مغول هند، سلاطین عثمانی و شاهان صفوی روبه‌زوال رفته و دچار نوعی عدم استحکام فزاینده‌ای گشت که درنهایت به علت ضعف ناشی از آن منجر به قدرت‌یابی تدریجی کشورهای اروپایی در منطقه گردید. در میان این کشورها، هندوستان به علت داشتن منابع اقتصادی فراوان و برخورداری از موقعیت استراتژیکی ویژه، مرکز توجه کشورهای اروپایی گشت. انگلیس پس از رقابت‌های طولانی در آنجا موفق به تحکیم موقعیت خود شد و توانست سایر رقبا را از صحنه خارج نماید. هرچند در دوره‌های بعدی رقابت کشورگشایی اروپاییان به آسیا رسید و پس‌ازآن بود که جایگاه و قدرت بلامنازع انگلیس در منطقه به چالش کشیده شد.
بلوچستان به علت موقعیت استراتژیکی ویژه‌ای که دارد و به جهت اینکه در طول تاریخ نقش دروازه‌ی طبیعی هند را دارا بوده، از همان اوایل رقابت‌های استعماری موردتوجه کشورهای استعمارگر بود. این رقابت‌ها در بلوچستان با اعزام ناپلئون برای حمله به هند آغازشده و سپس دوره‌های بعدی در قالب جلوگیری از نفوذ انگلیس و آلمان در زمان جنگ جهانی اول تداوم یافت، فتح مصر توسط ناپلئون در سال ۱۷۸۹ م. ترس حمله فرانسه به هند را در وجود انگلیسی‌ها ایجاد نمود و آن‌ها را نسبت به ماهیت رخدادهای چالش‌برانگیز پیرامونی و تأثیری که ممکن بود این اتفاقات بر امنیت مرزهای هند داشته باشد حساس کرد. برای انگلستان تصور این‌که روزی این منبع ثروت و قدرت را از دست بدهد سخت آزاردهنده بود و به همین جهت برای حفظ آن از هیچ کوششی دریغ نمی‌کرد؛ بنابراین حکام انگلیسی هند ضمن انجام مکاتبات لازم با لندن، اصلاحاتی نیز در ساختار مراکز قدرت کشور اعمال کردند و ازاین‌جهت بود که توجه خودشان را به حفاظت از مرزهای هندوستان معطوف نمودند.
اجرای طرح حفاظت از مرزهای هند مستلزم جمع‌آوری اطلاعات جغرافیایی و نظامی از مناطق پیرامونی هند بود. در این راستا برای اولین بار جورج فوستر در سال ۱۷۹۲ از آسیای میانه و مسیرهای بین راه گزارش‌هایی درباره‌ی معاملات تجاری منطقه به هند ارسال داشت، سپس در سال ۱۸۰۰ م جان مالکم در نخستین مأموریت خود به ایران در پی کسب اطلاعات و آشنایی درباره بلوچستان برآمد. ازاین‌رو جان مالکم در دومین مأموریت خودش کاپیتان گرانت را از راه مکران به ایران روانه ساخت، وی در نشاندهی مسیر حمله احتمالی از ایران به هند اطلاعات دست اولی جمع‌آوری نمود؛ اما اولین شرح مفصل در خصوص بلوچستان توسط ستوان هنری پاتینجر در سال ۱۸۱۰ م پس از مسافرت به منطقه تهیه و ارائه گردید.
ورود انگلیسی‌ها به بلوچستان تقریباً هم‌زمان است با تشکیل سلسله قاجاریه در ایران، اولین مأموران انگلیسی که به بلوچستان وارد شدند، غالباً بالباس مبدل و با معرفی خود به‌عنوان درویش و روحانی در بلوچستان مأموریت‌های خود را انجام دادند، بنابراین ورود آن‌ها هیچ عکس‌العملی از جانب مردم ایجاد نمی‌کرد.
با کشیدن خطوط تلگراف بین‌المللی، بخش وسیعی از خطوط تلگراف از بلوچستان - جاسک تا کراچی - می‌گذشت؛ بنابراین در مناطقی از بلوچستان که خطوط تلگرافی در آن کشیده شده بود، تلگراف‌خانه‌هایی توسط انگلیسی‌ها، ساخته شد و مأموران انگلیسی در آن تلگراف‌خانه‌ها مشغول به کار شدند.
رقابت‌های روس و انگلیس در بلوچستان
بعد از رفع خطر حمله ناپلئون، برای مدت کوتاهی خیال دولتمردان انگلیس درباره‌ی امنیت هندوستان راحت شد؛ اما ترس از روسیه که درحال‌توسعه دادن به قلمرو خود در ایران، عثمانی و آسیای میانه بود، منجر به شکل‌گیری مسئله شرق با بازی بزرگ گردید. در این بازی، ایران به‌عنوان دولت حائل در برابر پیشروی و توسعه‌طلبی فزاینده روسیه به هندوستان از اهمیت استراتژیکی خاصی برخوردار شد.
علاوه بر حضور روسیه در منطقه، راهبرد تاریخی آن کشور برای رسیدن به آب‌های گرم انگیزه‌ای بود که دولت انگلیسی هند را برای پاسداری از مرزهای آن کشور بیش از بیش مصمم‌تر کرد. همچنین برای روس‌ها این منطقه به علت اینکه گذرگاه خوبی برای پیشرفت به‌سوی دریای هندوستان بود حائز اهمیت بالایی بود.
در اکتبر ۱۸۹۳ بخش خارجی ارتش هند در شیملا که اکنون بیش از هر زمان دیگری نگران بود، افرادی را مأمور کرد تا راه‌های احتمالی را که ممکن بود از طریق آن‌ها حمله‌ای صورت گیرد بررسی کند و نظر بدهد که در چه محل‌هایی بهتر است پست‌های نگهبانی نظامی به‌منظور هشدار دادن و اقدام به بازداشتن روس‌ها مستقر شود.
ژنرال سر پرسی سایکس به قول خودش ظاهراً در پاسخ به یکی از محترم‌ترین سالخوردگان ایران ضمن تأکید بر اهمیت جغرافیایی ایران و لزوم دخالت و اعمال‌نظر انگلیس در امور ایران می‌گوید. دراهمت موقعیت جغرافیایی ایران همین بس که پس از بسط و توسعه نفوذ روسیه تزاری در نواحی قفقاز و ترکستان، کشور شاهنشاهی از طرف شمال و قسمتی از نواحی شرقی با همسایه مقتدر شمالی دارای مرزهای مشترک گردید و خواه‌ناخواه با آن دولت تماس و اصطکاک پیداکرده است. ایران از طرف مغرب نیز محدود است به امپراتوری عثمانی درحالی‌که نوار مرزی مشرق ایران که به هندوستان متصل می‌شود عبارت است از چند صد مایل حکومت‌نشین‌های تحت‌الحمایه افغانستان و کلات می‌باشد و سرحدات جنوب غربی ایران را هم خلیج‌فارس تشکیل می‌دهد وی سپس ادامه می‌دهد: ایران با داشتن چنین موقعیت جغرافیایی مسلماً موردتوجه دولت‌های انگلیس و روس هست و مخصوصاً دولت اخیرالذکر برای تسلط بر هندوستان و افغانستان و بلوچستان بسط و سیطره‌ی خود را در ایران لازم و واجب می‌داند.
البته بحث اهمیت استراتژیکی بلوچستان برای کارگزاران و مسئولین ایران نیز مطرح بوده است. به‌طور مثال کاشف الدوله کاردار ایران از بمبئی هندوستان در تاریخ ۱۵ ذی‌حجه الحرام ۱۳۱۶ ه.ق در شیملای هندوستان به وزارت خارجه ایران ضمن اشاره‌ی تلویحی به مداخلات انگلیس در مرزهای بلوچستان یادآور اهمیت استراتژیکی این خطه از ایران شده است. در همان تاریخ مشارالیه سیاست انگلیس در سرحدات شمالی و غربی هندوستان را برای وزارت خارجه شرح داده است کنسول ایران در تفلیس در مکاتبه‌ای به وزیر امور خارجه در مورخه ۶ ذی‌حجه ۱۲۹۴ با توضیح نظر روس‌ها درباره توافق ایران و روسیه در باب افغانستان می‌گوید که انگلیسی‌ها از چندراه هجوم خواهند آورد؛ اولی از بلوچستان به سر قندهار و دوم از راه پنجاب به غزنه. انگلیسی‌ها تنها در پی به دست آوردن اهداف خودشان بودند و عملاً زمامداران ایران نتوانستند جلوی مداخله‌های آنان را بگیرند. دیدگاه انگلیسی‌ها این بود در شرایطی که دولت روسیه شاه را تحت‌فشار قرار داده که چابهار را به آن کشور واگذار کند، بنابراین بر ما ضروری است که سرحد را اشغال کنیم، نواحی مرزهای شرقی ایران حتی تا زمان جنگ جهانی اول به‌عنوان تنها راه ممکن جهت پیشروی روسیه به سمت هندوستان تلقی می‌شد و پل مهمی بر سر راه بلوچستان بریتانیا محسوب می‌گردید. نتیجه رقابت‌های بین روس و انگلیس، تقسیم بلوچستان میان انگلستان (هند)، ایران و افغانستان در دهه ۱۸۷۰ م/۱۲۹۰ ق بود.

افزودن دیدگاه جدید

Plain text

  • تگ‌های HTML مجاز نیستند.
  • نشانی‌های وب و پست الکترونیکی به صورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.